Badania naukowe prowadzone w Zakładzie Bałtystyki

Pracownicy naukowi i naukowo-dydaktyczni Zakładu Bałtystyki Katedry Językoznawstwa Ogólnego, Wschodnioazjatyckiego Porównawczego i Bałtystyki przyczyniają się do rozwoju badań bałtystycznych w Polsce poprzez prowadzenie samodzielnych i zespołowych badań naukowych, udział w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych z zakresu językoznawstwa, literaturoznawstwa i kultury krajów bałtyckich, własne publikacje i wydawnictwa (czasopismo międzynarodowe „Baltic Linguistics”, seria „Prace Bałtystyczne“). Ponadto podejmowane są różne formy działań popularyzujących wiedzę na temat języka, literatury i kultury Litwy i Łotwy, skierowane do społeczności pozaakademickiej (gościnne wykłady pracowników naukowych Zakładu na wyższych uczelniach poza Polską (Uniwersytet w Moguncji, Uniwersytet w Petersburgu, Uniwersytet Łotwy, Uniwersytet w Dyneburgu, Uniwersytet Wileński i in.), kwerendy archiwalne nt. związków kulturalnych polsko-litewskich i polsko-łotewskich w Wilnie i Rydze, udział w tematycznych przedsięwzięciach kulturalnych).

Badania bałtystyczne w kontekście typologicznym prowadzi prof. dr hab. Axel Holvoet. Skupiają się one na kilku dziedzinach: morfoskładnia (liczne prace); ewidencjalność i użycie interpretatywne („Interpretive deontics: a definition and a semantic map based mainly on Slavonic and Baltic data”, Acta Linguistica Hafniensia 43/1, 2011); modalność i komplementacja zdaniowa („Notes on complementisers in Baltic”, in: Nau & Ostrowski, red., Particles and Connectives in Baltic, Wilno 2010, 73–101); bałto-słowiańska składnia historyczna („Reanalysis or endemic ambiguity? Infinitival clauses with overt dative subjects in Baltic and Slavonic”, in: Grković-Major & Radovanović, eds., Theory of diachronic linguistics and the study of Slavic languages, Belgrad 2010, 265–278). Do wymienionych tu publikacji można dodać kilka artykułów poświęconych językom bałtyckim w zbiorowych publikacjach lingwistycznych (np. „Secondary predicates in Baltic”, in: Schroeder, Hentschel & Boeder, eds., Secondary predicates in Eastern European languages and beyond, Oldenburg 2008, 125–140; „The Baltic Languages” in: J. Van der Auwera & B. Kortmann, eds., The World of Linguistics: Europe, Berlin 2011, 3–29; „Modals in Baltic”, in: B. Hansen & F. De Haan, eds., Modals in the Languages of Europe, Berlin 2009, 199–226; oraz „Lithuanian inflection” in: M. Baerman, The Oxford Handbook of Inflection, w przygotowaniu).

W tradycyjnych dziedzinach badań lituanistycznych sytuuje się działalność badawcza dr Any Vaičiulytė-Romančuk, poświęcona onomastyce litewskiej i słowotwórstwu gwar litewskich. Praca dr Any Romančuk w dziedzinie słowotwórstwa i gramatyki Wykłady z gramatyki opisowej języka litewskiego. Morfologia (Wyd. Wydziału Polonistyki UW, Warszawa 2009) jest wykorzystywana w dydaktyce akademickiej jako podręcznik dla studentów warszawskiej filologii bałtyckiej.

Podobny profil mają badania dr Nijoli Birgiel, która bada język społeczności litewskiej na terenie Polski, sytuację socjolingwistyczną i procesy interferencyjne w środowisku wieloetnicznym (studium Procesy interferencyjne w mowie dwujęzycznej społeczności litewskiej z Puńska i okolic na Suwalszczyźnie, Warszawa; Puńsk, 2002). Od grudnia 2013 roku dr Nijola Birgiel bierze udział w projekcie międzynarodowym prowadzonym przez Instytut Języka Litewskiego w Wilnie w zakresie badań nad gwarami litewskimi w Polsce – projekt „Zmiany w gwarach litewskich na początku XXI w.: gwary Puńska i okolic” („Lietuvių tarmių kaita XXI a. pradžioje: Punsko apylinkių šnektos”). Projekt jest realizowany w ramach „Narodowego programu rozwoju lituanistyki na lata 2009‒2015, dział rozpowszechnienia narzędzi narodowej i międzynarodowej lituanistyki, wsparcia międzynarodowych stosunków i międzynarodowego uznania 4.1 przygotowanie i wydawanie publikacji lituanistycznych o charakterze użytkowym i popularno-naukowym”. Ośrodek koordynujący projekt: Instytut Języka Litewskiego w Wilnie (Litwa).
Badania z zakresu pogranicza polsko-litewskiego stanowią dla filologii bałtyckiej w Polsce ważny kierunek badawczy.

Badania letonistyczne, prowadzone przez dr Monikę Michaliszyn, mają charakter literaturoznawczy, kulturoznawczy i historyczny, i w szerokim zakresie uwzględniają związki polsko-łotewskie. Badaczka w tej chwili przygotowuje monografię z dziedziny stosunków polsko-łotewskich oraz, we współautorstwie z porf. A. Pankowiczem, pierwszą w historiografii polskiej syntezę historii Łotwy: Łotwa. Historia Państw świata w XX wieku. Warszawa: TRIO – w druku; projekt częściowo finansowany w ramach Programu Komisji Europejskiej UE INTERREG. Dr Monika Michaliszyn współpracuje także z Ministerstwem Kultury, na którego zlecenie przeprowadzała kwerendy w archiwach łotewskich, których tematyka dotyczyła związków naukowych między Polską a Łotwą w dwudziestoleciu międzywojennym. Była uczestniczką państwowego stypendium habilitacyjnego na Uniwersytecie Łotwy w Rydze. Corocznie na łotewskim uniwersytecie prowadzi wykłady w ramach programu ERASMUS. Dr M. Michaliszyn zajmowała się koordynacja kilku projektów międzynarodowych realizowanych w Polsce, poświęconych kulturze Łotwy, m.in. była autorką i koordynatorką międzynarodowego projektu Warszawskie Spotkania z Rygą, zorganizowanego przy współpracy z Urzędem m. st. Warszawy oraz Urzędem m. st. Rygi (styczeń 2005), koordynatorką międzynarodowego projektu realizacji wystawy fotograficznej Łotewskie Barykady 1991, Biblioteka UW, 20‒28 lutego 2006 r. (wraz z Ambasadą RŁ w Polsce). Dr Monika Michaliszyn jest autorką wielu artykułów eksperckich, zamieszczanych w prasie, a także analiz dotyczących sytuacji w krajach bałtyckich wykonywanych na zlecenie instytucji państwowych, m.in. Kancelarii Sejmu oraz Kancelarii Premiera.

Ważnym aspektem działalności letonistycznej w KOJWPiB w ostatnich latach było przygotowanie pierwszego obszernego słownika łotewsko-polskiego, który ukazał się się na Łotwie w 2011 r. Współinicjatorką opracowania była dr Monika Michaliszyn, autorzy haseł w większości absolwenci i doktoranci Katedry (mgr Dorota Demidziuk, mgr Magdalena Kobojek, mgr Ewa Stołowska, mgr Michał Szczęsny). W fazie opracowywania koncepcji słownika cennych konsultacji udzieliła prof. dr hab. Jadwiga Linde-Usiekniewicz, w procesie przygotowywania słownika jakość dostarczanych partii tekstu sprawdzał prof. dr hab. A. Holvoet. Pracę nad słownikiem koordynowała i nadzorowała ówczesna doktorantka Katedry mgr Dorota Demidziuk. Słownik ten powstał dzięki inicjatywie dra Albertsa Sarkanisa, byłego ambasadora Republiki Łotewskiej w Warszawie. Będąc z wykształcenia filologiem bałtystą, dr Alberts Sarkanis wniósł też niemały wkład w opracowanie zasad struktury słownika i sprawdzanie kolejno opracowanych części słownika.

Badania naukowe z zakresu literaturoznawstwa prowadzone przez dr Inesę Szulską dotyczą XIX wieku i początku w. XX – okresu formatywnego w kształtowaniu się współczesnej kultury litewskiej oraz litewskiej świadomości narodowej. Komparatystycznie zorientowane szczegółowe rozpoznania wybranych problemów literatury litewskiej rozpatrywane są w ścisłym powiązaniu z literaturą i kulturą polską tegoż okresu (studium Litwa Józefa Ignacego Kraszewskiego, Warszawa 2011; kilkanaście artykułów naukowych ogłoszonych w tomach pokonferencyjnych oraz czasopismach w Polsce i na Litwie). Połączenie polonistycznych i bałtystycznych wątków badawczych, odkrywania paralel i związków polsko-litewskich w literaturze i kulturze zapewnia integrację prowadzonych w Katedrze badań w szerszy kontekst działalności naukowej Wydziału Polonistyki UW (dr Inesa Szulska jest członkinią Pracowni Literatury Modernizmu w Europie Środkowo-Wschodniej (Zakład Literatury i Kultury Drugiej Połowy XIX Wieku) oraz Litewskiego Towarzystwa Literatury Porównawczej (Lietuvos lyginamosios literatūros asociacija)).

Zainteresowania naukowe dr Joanny Tabor obejmują z kolei literaturę litewskiego modernizmu (temu zagadnieniu poświęcona została jej praca doktorska), a także literaturę najnowszą, zwłaszcza współczesną prozę. Obecnie dr Joanna Tabor współpracuje przy projekcie poświęconym modernizmowi Europy Środkowo-Wschodniej; będzie w nim odpowiedzialna za opracowanie tekstów reprezentujących modernizm litewski.

Wykłady prof. Jadwigi Linde-Usiekniewicz na temat semantyki ram interpretacyjnych (2008 r.) i problemów wzajemnego stosunku struktury składniowej, semantycznej i informacyjnej języka (2009 r.) oraz dra Pawła Rutkowskiego w zakresie składni generatywnej (w 2008, 2009 i 2010 r.) dają nowe impulsy badaniom lituanistycznym. W oparciu o swoje wykłady dr Paweł Rutkowski napisał wprowadzenie do gramatyki generatywnej, i w tej chwili na Litwie trwa praca nad tłumaczeniem jego książki z rękopisu na język litewski. Będzie to pierwsza pozycja poświęcona temu wciaż intensywnie się rozwijającemu kierunkowi współczesnego językoznawstwa na Litwie. Wymienić należy również publikacje dra Pawła Rutkowskiego z zakresu składni generatywnej, oparte na materiale bałtyckim. Wspomniana tu działalność decyduje pośrednio też o promieniowaniu warszawskiej filologii bałtyckiej na kraje nadbałtyckie.

W wymienionych wyżej dziedzinach językoznawstwa i literaturoznawstwa bałtyckiego sytuują się też badania prowadzone przez doktorantów KJOWPiB. Ich tematyka badawcza obejmuje takie zagadnienia jak: struktura składniowa współczesnego języka litewskiego (analiza składniowa wolnych celowników w języku litewskim), składnia i semantyka łotewskich czasowników ruchu z perspektywy typologii leksykalnej, onomastyka (antroponimia Łotwy), łotewska literatura XX w. (awangarda okresu międzywojennego).

Prowadzone w Zakładzie Bałtystyki badania naukowe realizują kierunki, które wydają się najbardziej odpowiednie dla zagranicznych ośrodków bałtystycznych, tzn. z jednej strony wykorzystują one materiał języków bałtyckich do badań ogólnojęzykoznawczych i typologicznych, z drugiej strony zaś skupiają się – zarówno w sferze języka, jak i literatury –
na obszarach wzajemnego oddziaływania polsko-litewskiego i polsko-łotewskiego, co wydaje się naturalnym zadaniem badań w zakresie filologii bałtyckiej w Polsce.
1 października 2013 roku w ramach struktury organizacyjnej Katedry Językoznawstwa Ogólnego, Wschodnioazjatyckiego Porównawczego i Bałtystyki przez Dziekana Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego prof. dr. hab. Zbigniewa Grenia powołana została Pracownia Polsko-Bałtyckich Kontaktów Kulturowych. Funkcję Kierownika Pracowni objęła dr Monika Michaliszyn.
Celem działalności nowo powstałej jednostki jest badanie szeroko rozumianych kontaktów kulturalnych i naukowych Polski z krajami bałtyckimi, ze szczególnym uwzględnieniem Łotwy oraz Estonii, jako zjawisk słabiej obecnych w obiegu naukowym.
W zakres działalności Pracowni wchodzić będą między innymi badania nad kontaktami wybitnych osobistości świata nauki i kultury z Polski i krajów bałtyckich, nad historią kontaktów tych krajów, także nad wydarzeniami będącymi wspólnym doświadczeniem regionu. Innym przedmiotem badań będą losy, kultura oraz dzieje mniejszości polskiej w krajach bałtyckich oraz ich miejsce w życiu społecznym i kulturalnym Litwy, Łotwy i Estonii w czasach współczesnych oraz zagadnienie historycznej obecności Polski w regionie bałtyckim. Ważnym aspektem działalności Pracowni będzie także organizowanie przedsięwzięć upowszechniających wiedzę na temat dorobku kulturalnego krajów bałtyckich w formie publikacji naukowych i popularnonaukowych, konferencji, a także imprez kulturalnych i wymiany osobowej. Przewidziana jest także realizacja wspólnych przedsięwzięć polsko-bałtyckich.
Chęć współpracy z nowo utworzoną pracownią wyrazili wybitni naukowcy z Łotwy – prof. Ēriks Jēkabsons, prof. Valdis Muktupāvels, prof. Vita Zelče i Estonii – prof. Andreas Kasekamp, jak również Stanów Zjednoczonych Ameryki – prof. Andrejs Plakans i Polski – prof. dr hab. Jacek Kolbuszewski.

Wykaz projektów realizowanych w Zakładzie Bałtystyki KJOWPiB

Projekty międzynarodowe (współudział Zakładu Bałtystyki)

Nazwa projektu: Litwa tu i tam: język, nauka, kultura, społeczeństwo/Lietuva čia ir ten: kalba, mokslas, kultūra, visuomenė (VP1‒2.2-ŠMM-08-V-02‒005) realizowany w ramach umowy pomiędzy Uniwersytetem Warszawskim i Uniwersytetem Wileńskim podpisanej w 2012 roku (czas realizacji 2012 – wrzesień 2014).
Koordynator projektu – Uniwersytet Wileński. Partnerzy: Uniwersytet im. Witolda Wielkiego w Kownie, Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru w Wilnie.
Cel projektu: wspomaganie ośrodków lituanistycznych (bałtystycznych) za granicą, wspieranie ich działalności i współpracy z instytucjami naukowymi i naukowo-dydaktycznymi na Litwie. Poza Uniwersytetem Warszawskim w projekcie przewidziana jest współpraca głównych Partnerów projektu z ośrodkami lituanistycznymi (bałtystycznymi) działającymi na uniwersytetach w Chicago, Illinois, Seattle, Waszyngton, Sorbonie, Frankfurcie, Helsinkach, Tartu, Budapeszcie, Brnie, Poznaniu, Pizie, Tokio, Osace, Frankfurcie, Berlinie, Greifsvaldzie, Brnie (Uniwersytet Masaryka), a także w Instytucie Slawistyki Rosyjskiej Akademii Nauk.

Współpraca międzynarodowa z instytucjami naukowymi i akademickimi na Litwie

Zakład Bałtystyki w ramach podpisanych umów bilateralnych o bezpośredniej współpracy akademickiej pomiędzy Uniwersytetem Warszawskim a Uniwersytetem Wileńskim (od r. 1989), Instytutem Literatury Litewskiej i Folkloru w Wilnie (od r. 2001), Uniwersytetem Pedagogicznym (ob. Uniwersytet Edukologiczny) (od r. 2008) oraz Uniwersytetem Michała Römera (od r. 2009) prowadzi współpracę naukową z partnerami zagranicznymi.
Zakres wspólnych działań polega na:

  • planowaniu i przeprowadzaniu wspólnych inicjatyw i imprez naukowych, organizowaniu wymiany międzynarodowej poprzez wzajemne zapraszanie nauczycieli akademickich na wykłady, staże naukowe,
  • organizowaniu wymiany międzynarodowej poprzez wzajemne zapraszanie studentów w celu odbycia praktyki,
  • współpracy w ramach Programu Unii Europejskiej LLP Erasmus (wymiana wykładowców i studentów),
  • prowadzeniu wymiany informacji naukowej, literatury naukowej.

Pracownicy jednostki pośredniczą również w wymianie informacji naukowej z naukowcami z innych litewskich ośrodków badawczych i akademickich, którzy odbywają w Warszawie staże i kwerendy naukowe (m.in. Instytutu Historii Litwy i Uniwersytetu im. Witolda Wielkiego w Kownie).

Udział w stażach naukowych i kursach podnoszenia kwalifikacji wykładowców z ośrodków lituanistycznych (bałtystycznych) na Litwie i Łotwie

Pracownicy i studenci Zakłady Bałtystyki coraz liczniej odbywają staże naukowe za granicą (rządowe programy wymiany z Litwą i Łotwą, program Erasmus). Lektorzy j. litewskiego i łotewskiego dzielą się doświadczeniem dydaktycznym z kolegami z całej Europy (m.in. polskie, litewskie i łotewskie konferencje poświęcone nauczaniu języków obcych, zjazdy lektorów języka litewskiego organizowane przez Katedrę Studiów Lituanistycznych Uniwersytetu Wileńskiego).
Od kilku lat dzięki staraniom dr Any Romančuk Katedra uczestniczy (jako partner) w międzynarodowych projektach, których celem jest wzmacnianie ośrodków lituanistycznych spoza Litwy.
Co roku latem pracownicy, doktoranci i studenci Katedry biorą udział – w charakterze wykładowców lub słuchaczy – w międzynarodowej letniej szkole językoznawczej Academia Grammaticorum Salensis, organizowanej od 2004 r. przez prof. Axela Holvoeta i dr Ginę Kavaliūnaitė-Holvoet w miasteczku Soły w północno-wschodniej Litwie.

Konferencja naukowa zorganizowana przez jednostkę

W marcu 2005 roku, z okazji 15-lecia istnienia Katedry, w Warszawie odbyła się międzynarodowa konferencja bałtystyczna „Bałtystyka jako filologia rodzima i filologia obca” (10.03.2005, Uniwersytet Warszawski), w której udział wzięli badacze z polskich ośrodków bałtystycznych (Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu), a także Litwy, Łotwy i Węgier. Zaprezentowane wystąpienia z zakresu językoznawstwa j. bałtyckich (historii języków, dialektologii, onomastyki, leksykologii, leksykografii, składni funkcjonalnej), a także literaturoznawstwa, komparatystyki i kulturoznawstwa zostały opublikowane w piśmie „Prace Bałtystyczne 3. Język, Literatura, Kultura”, pod red. N. Birgiel, M. Kozak, Warszawa: nakładem Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2006.

Autorskie projekty i granty

Kwerenda archiwalna dr Moniki Michaliszyn wykonana dla Departamentu Dziedzictwa Kulturowego Ministerstwa Kultury RP (wrzesień 2011 roku), dotycząca materiałów związanych z kulturą polską na Łotwie w okresie międzywojennym (archiwa łotewskie – Narodowe Archiwum Łotwy, Archiwum Uniwersytetu Łotewskiego i inne).

Temat badawczy „Wileński modernizm. Wybrane aspekty badawcze” realizowany przez dr Inesę Szulską w ramach konkursu na prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Polonistyki UW (lata realizacji: 2012–2013).

Temat badawczy „Wobec powstania 1863 roku, wobec polskiej odmiany pozytywizmu. Wybrane problemy z historii litewsko-polskich związków literackich w drugiej połowie XIX wieku” realizowany przez dr Inesę Szulską w ramach konkursu na prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Polonistyki UW (lata realizacji: 2013–2014).

Temat badawczy „Deskryptywne i teoretyczne aspekty kategorii przypadka we współczesnym języku łotewskim” realizowany przez doktorantkę mgr Zuzannę Pawlak w ramach konkursu na prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Polonistyki UW (lata realizacji: 2013–2014).

Temat badawczy „Awangardowa poezji łotewska w okresie międzywojennym XX wieku” realizowany przez doktorantkę mgr Agnieszkę Smarzewską w ramach konkursu na prowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich na Wydziale Polonistyki UW (lata realizacji: 2013–2014).